Books – καλόν ἐστιν ἡμᾶς ὧδε εἶναι

(sách) Crime and Punishment – Tội ác và hình phạt

Cuối cùng, Rodion cũng thức dậy được sau những cơn ác mộng mà chàng từng cho là hiện thực đời sống chàng. Chàng là Lazarô mà Đức Giêsu, qua Sonya, đã hồi sinh từ cõi chết. Đó thật là sự cứu rỗi.

Mùa dãn cách vừa rồi mình có ngài Dostoyevsky là một trong những bạn đồng hành. Đêm qua một chuỗi các giấc mơ làm mình thức dậy, đầu tiên là những giấc mơ kì cục, rồi trở nên kinh dị. Mỗi lần thức, mình xem giờ. Mình mừng vì cuối cùng cũng sáng. Và mình nghĩ đến Rodion.

Mình đọc Tội ác và Hình phạt vài tuần sau khi bước qua tuổi 23. Và gần như là trớ trêu, Rodion giống mình nhiều điểm, đến mức nếu gặp chắc có thể xưng hô như bạn bè. Cuốn sách nói về tội ác, thật vật, nhưng nó cũng nói về hình phạt như là một trung gian đi đến sự cứu chuộc đối với Rodion. Chàng ta khư khư giữ cái triết lý của riêng mình, và trước khi thức tỉnh, không một lần chàng nhìn nhận những việc mình làm là tội ác. Lương tâm chàng méo mó, ấy vậy mà quá trình ấy diễn ra tự nhiên đến mức đáng sợ – nó hành hạ, nó mưu cầu sự hỗn loạn, nó làm con người ta mất nhân tính, ấy vậy mà, nó cũng được nuôi dưỡng bởi chính chất nền, chính đời sống đã nuôi dưỡng tình bác ái quên mình của Sonya và sự cương trực của Dunya, và nuôi cả sự khiêm nhường của hai người phụ nữ cao đẹp này.

Dostoyevsky has been one of my lockdown companions. Last night I was continually woken up by a series of first-bizarre-then-turned-nightmare dreams. Each time, I checked the time. When the morning finally came I was so relieved. Then I thought of Rodion.

I read Crime and Punishment a few weeks after I’d turned 23. Almost ironically, Rodion was in many ways my equal to the point I find myself and him on a first name basis. It was about crime, yes, but it was also punishment as the mediator to salvation for Rodion. He was indefatigable for his philosophy, and before his awakening, never once had he considered what he did a crime. His conscience was distorted, and yet such a process happened so naturally that it scares you – it was torturing, chaos-demanding, dehumanizing and yet it was nurtured by the very life that nurtured the self-giving love of Sonya and the integrity of Dunya, or the humility of both these two beautiful women.

At the end Rodion woke up from his nightmares which he had long accepted as his reality. He was the Lazarus whom Jesus, now through Sonya, had brought back to life from death. It was indeed salvation.

The magic of books and music

Cái phép thuật mời gọi của sách và nhạc là đôi khi, chúng lối kéo ta vào một thế giới thật khác thế giới ta đang sống và hào phóng mời gọi ta trở thành một phần trong đó, nhưng rồi một ngày khác, thực tại của chúng và của ta va chạm với nhau.

Sách vở, âm nhạc, và cuộc sống ở cùng nhau trong một mối liên hệ tinh tế. Thực tại mình đang sống, với những sách mình đọc gần đây, khiến tác phẩm A simple heart (Một tâm hồn đơn sơ) của Flaubert trở nên một nguồn cảm hứng kỳ diệu quay lại dưỡng nuôi chính thực tại kia. Cũng vì thực tại ấy, Diary of a country priest (Nhật ký của một cha xứ miền quê) của Bernanos và Narcissus and Goldmund (Nhà khổ hạnh và kẻ lang thang) của Narcissus đem được đến cho mình một niềm hy vọng thiêng liêng.

Hay chỉ mới sáng nay sau khi đọc tin tức, mình nhìn thấy bản thân trong chàng Bob Dylan trẻ tuổi, giận dữ. Đó là lần đầu tiên. Mình vẫn luôn ngưỡng mộ ông, nhưng đối mặt với các chủ đề mà hai bác Dylan và Trịnh Công Sơn thường viết về, mình trước giờ vẫn giữ một thái độ “Trịnh” hơn. Nhưng vì những gì xảy ra trong mình, và thế sự đang diễn ra quanh mình, lần này, một Dylan cứng rắn, thẳng thắn cho mình nhiều sự đồng cảm hơn.

The luring magic of books and music is they can, at a time, draw you a world so different from the one you are living and generously invite you to be a part of, then some other times, their realities and yours collide. Now and then, I am amazed at how they are so historical and personal.

They are all in this subtle connection with one another, all the books and songs and life. Now, from my recent reads, the reality I am living makes Flaubert’s A simple heart such an uncanny inspiration that goes back to educate that very reality. It is also for that reality that Bernanos’ Diary of a country priest and Hesse’ Narcissus and Goldmund successfully brought me spiritual hopefulness.

Or just like this morning, after reading the news, I see myself in the angry, young Bob Dylan, for the first time. I have always admired him, but I have been taking a more Trịnh-ish attitude on what they both wrote about. Though, for all that is happening inside and outside of me, the sugar-coating free Dylan speaks just a little louder in me.

(sách) Ngộ Nhận – Albert Camus

Có những lý do cụ thể thôi thúc mình gọi Jan là một người thân “ngoài cuộc” thay vì người thân “xa lạ”.

Như cái tên đã phần nào nói lên, Ngộ nhận của Albert Camus chất chứa những mảnh phận người oan nghiệt, điêu đứng vì những nỗi mang tên “ngộ nhận”. Trong tác phẩm này, nhân vật Jan dường như gần gũi lạ thường: ta gọi anh là nạn nhân, nhưng cũng không khỏi gán cho anh một phần trách nhiệm trong toàn bộ sự tình. Jan – một người thân xa lạ, một đứa con hoang đàng, trở về, và ta được dịp chứng kiến một sự phi lý của định mệnh.

Có những lý do cụ thể thôi thúc mình gọi Jan là một người thân “ngoài cuộc” thay vì người thân “xa lạ”.

Anh không xa lạ như anh nghĩ: anh không xa lạ hơn một kẻ rời xa quê hương 20 năm là bao. Và đã như thế, ta không nên mong đợi một sự chào đón nồng nhiệt, những vòng tay yêu thương hay tình thân ái ngay tức khắc. Nhưng một lẽ thường đã cho ta hy vọng: tình mẫu tử – Jan quay trở lại với quê hương, mà rất cụ thể là với mẹ của mình. Jan ý thức được khi anh đi em gái anh còn rất nhỏ. Như thế, ý niệm về tình mẫu tử kia hẳn đã gieo vào lòng Jan và cả lòng ta những mong đợi. Và đó là cái ngộ nhận đầu tiên.

Nhưng, anh rõ ràng là một người ngoài cuộc: anh đứng ngoài cuộc đời của mẹ và em gái, đứng ngoài sự quan tâm của ông đầy tớ già, đứng ngoài luôn cả mục đích của chính mình. Anh đứng ngoài “sự trở về”.

Jan là một kẻ ngoài cuộc đang nỗ lực để biến mình thành người nhà, với những công cụ mang tên “bổn phận” mà anh tín thác. Câu chuyện này là một chuỗi những phi lý được Jan cố gắng hợp lý hóa:

Mẹ không nhận ra con: vì cuộc đời vùi dập, vì vô cảm, vì dấu vết thời gian, mà cũng có thể vì bà từ chối nhận ra.
Jan chần chừ không nói ra điều cần nói: vì mong đợi, vì hy vọng, vì giới hạn của ngôn ngữ loài người, nhưng cũng có thể vì lòng kiêu hãnh.

Jan mong muốn mang đến hạnh phúc cho mẹ và em gái của anh, vì anh nghĩ rằng họ cần anh. Họ cần anh, nhưng lại không theo cách mà anh nghĩ. Nếu cố gắng thêm vào chút hài hước, mình sẽ nói Jan may mắn hơn chúng ta ở chỗ anh không phải biết rằng ông đầy tớ già đã biết toàn bộ sự tình nhưng vẫn câm lặng. Và chúng ta thì may mắn hơn Maria, vợ anh, vì không tận mắt chứng kiến những điều phi lý tiếp theo đây:

Sự bình thản, vô cảm của Martha sau khi giết anh mình: sự phi nhân vì vong thân của Martha là một sự phi lý lớn.
Sự hững hờ của ông đầy tớ già hay cũng là sự hờ hững của Định Mệnh.

Song, việc Jan chết dưới tay mẹ và em gái của mình không phải là một sự trả giá cho ngộ nhận. Jan chết, là Jan đã bỏ lỡ mất cơ hội để cho đi hạnh phúc. Jan chết, là mẹ của Jan lỡ mất cơ hội sống với căn tính làm mẹ của mình. Jan chết, là Martha lỡ mất cơ hội trở về với tiếng lương tâm. Và rất có thể, là Maria đoạn tuyệt với, mượn chữ của Bùi Giáng, “một đấng Chí Cao không đáp lời nhân gian kêu gọi.”

Jan đã sống, đã có được hạnh phúc. Rồi một ngày có đôi điều trước đây anh chưa từng nghĩ tới bỗng trở nên thật cấp thiết. Jan trở lại quê nhà cùng với hy vọng, nhưng rồi rơi vào cuộc ngộ nhận khốn cùng. Có lẽ, ngộ nhận giữa cái phi lý và cái hữu lý là cái gốc rễ của những ngộ nhận còn lại trên đời.

(sách) Những tìm sâu triết học

Tác phẩm Những tìm sâu triết học (The philosophical investigations) là hoa trái của hành trình trở lại với triết-học-không-giáo-điều của triết gia người Áo sống vào thế kỷ XX Lugwid Wittgenstein – triết gia với những đóng góp vô cùng quan trọng cho nền logic học, toán học, và triết học ngôn ngữ.

Tác phẩm Những tìm sâu triết học (The Philosophical Investigations) là hoa trái của hành trình trở lại với triết-học-không-giáo-điều của triết gia người Áo sống vào thế kỷ XX Lugwid Wittgenstein – triết gia với những đóng góp vô cùng quan trọng cho nền logic học, toán học, và triết học ngôn ngữ. Những tìm sâu triết học bàn đến vấn đề bản chất của ngôn ngữ và những vấn đề triết học liên quan đến nhận thức. Đặc biệt, trong tác phẩm này Wittgenstein đã trình bày một triết thuyết mới, giải phóng ngôn ngữ và ý nghĩa khỏi những giới hạn mà triết học phân tích và nền thực chứng logic đặt ra. Lý thuyết này của Wittgenstein làm cho ngôn ngữ hiện sinh hơn, “hic et nunc” hơn, nhưng cùng lúc cũng siêu việt vì ngôn ngữ rất “người”.

Về bản dịch của dịch giả Trần Đình Thắng, xin được nói đôi lời, vì nó có thể là một khúc dẫn nhập hoàn hảo để đi vào tác phẩm. Với mục đích giảm thiểu tối đa việc sử dụng từ Hán Việt, cùng lúc làm giàu có hơn ngôn ngữ thuần Việt, dịch giả đã gợi ý và sử dụng những cách dịch mới, thuần Việt cho những hạn từ đã rất quen thuộc với những người học triết, làm triết. Nỗ lực này vô cùng đáng trân trọng, song việc thay thế các hạn từ từ lâu đã được quy ước để mang những khái niệm cụ thể (mà trong trường hợp này là những định nghĩa về triết học) bằng những từ ngữ mới có thể gây ra một vài khó khăn cho độc giả. Lý do gì mà một số độc giả lại gặp khó khăn ấy, một số khác lại không? Đâu là giới hạn cho việc sáng tạo những hạn từ mới, và làm sao những hạn từ ấy có ý nghĩa được? Điều thú vị ở đây là những câu hỏi này cũng chính là những vấn đề trong tâm được bàn đến trong tác phẩm.

Ngoài phần đầu chiếm dung lượng chủ yếu của cuốn sách, Những tìm sâu triết học còn bao gồm một phần nhỏ chưa hoàn chỉnh của Wittgenstein về tâm lý học.

(sách) Một nỗi đau riêng – Kenzaburo Oe

Điểu và cô tình nhân đã được cứu rỗi qua một “epiphany” ngay trên con đường đi đến nơi mà cả hai sẽ đánh mất không chỉ 1 linh hồn, mà là 3.

Cuốn này và cuốn Nỗi đau của người, khi đọc mình cảm giác như ngồi trên xe hơi và bị say xe.

Câu chuyện kể ở đây quá nhiễu loạn, quá phi nhân. Lúc đầu đọc mình đã giận dữ, đã lên án những ý định, suy nghĩ của Điểu và cô tình nhân. Trong các nhân vật, cô tình nhân làm mình cảm thấy buồn nôn (theo nghĩa đen và cả nghĩa bóng) nhất. Khi đọc, có đoạn mình đã ghi chú thế này:

“Cô cũng thật sự là không bình thường rồi. Điểu và cô sai, không phải ở mức độ mối quan hệ đâu, nhưng có lẽ ở bản thân cả hai, ở bản chất của cả hai, ở con người tổn thương và hèn nhát của cả hai.”

Nhưng càng đọc mình càng thấy sự nhiễu loạn này là thứ gì mà cả mình nữa cũng có phần trong đó. Không hề bị phóng đại, đó là những suy nghĩ rất thật, quá thật, vì vậy nó mình thấy khó chịu, cảm giác như thể xem một bộ phim bạo lực hay những cảnh máu me giết chóc tàn bạo. Hay còn hơn thế, vì đây là một chuyện riêng, riêng tư đến mức nếu thật sự Điểu đi đến tận cùng của vong thân thì không một ai trên đời, bao gồm cả anh, biết được. Đây là cái rủi ro có thể xảy đến với bất kỳ ai.

Với mình, cách mà bác Kenzaburō Ōe kết thúc câu chuyện thật xuất sắc. Điểu và cô tình nhân đã được cứu rỗi qua một “epiphany” ngay trên con đường đi đến nơi mà cả hai sẽ đánh mất không chỉ 1 linh hồn, mà là 3. Không, họ được cứu, nhưng cái phần rỗi kia có lẽ họ phải cố gắng chuộc lại bằng cả cuộc đời sau đó. Nó một lần nữa khẳng định cái yếu đuối của con người, sự mỏng manh, và cái ranh giới giữa phần “con” và phần “người” luôn có đó nhưng không phải lúc nào cũng được xem trọng.

Hôm đọc xong Nỗi đau của người mình phải đi dọn dẹp hết nhà cửa để cảm thấy sạch sẽ hơn khi làm con người…